تفاوت بلوک لیکا و پرلیت چیست؟ قیمت هر دو نوع بلوک تقریبا یکسان است اما کیفیت متفاوتی دارند. به طور مفصب در قسمت زیر راجع به تفاوت بلوک لیکا و پرلیت صحبت خواهیم کرد.
لیکا از دانه های رس منبسط شده تشکیل شده است اما پرلیت کانی شیشه ای معدنی است و در ۱۱۰۰ درجه در کوره ای دوار حرارت می دهند و تبدیل به دانه ی سبک با وزن مخصوص زیر ۱۰۰ کیلوگرم می رسد یعنی یک متر مکعب آن دارای وزن مخصوص کمتر از ۱۰۰ کیلوگرم است.
پریلت در تصفیه های روغن، کشاورزی، دلسترسازی و… استفاده می شود اما مهمترین کاربرد آن ساخت بلوک پرلیتی است که سبک و در مقابل حرارت مقاوم است.
تفاوت بلوک لیکا و پرلیت
سالهاست که دوران بلوکهای سیمانی سنگین و آجرهای فشاری سنتی به سر آمده و عصر “سبکدانهها” (Lightweight Aggregates) آغاز شده است. اما در این بازار شلوغ، دو قهرمان اصلی وجود دارند که اغلب مهندسان و سازندگان را بر سر دوراهی قرار میدهند: لیکا (LECA) و پرلیت (Perlite).
بسیاری تصور میکنند تفاوت بلوک لیکا و پرلیت، صرفاً در قیمت یا رنگ است، اما واقعیت بسیار پیچیدهتر و ریشهایتر است. این مقاله، یک سفر عمیق به دل کوههای آتشفشانی و کورههای گردان صنعتی است تا تفاوت ماهوی این دو متریال را نه فقط در ظاهر، بلکه در ساختار میکروسکوپی و عملکرد ماکروسکوپی بررسی کنیم.
قیمت بلوک های بالا
لیکا چیست؟
واژه LECA مخفف Lightweight Expanded Clay Aggregate یا همان “سبکدانه رس منبسط شده”، پوکه صنعتی از دل خاک رس است. اگر بخواهم به زبانی ساده اما دقیق توصیفش کنم، لیکا همان “سفال” است که با تکنولوژی پیشرفته پف کرده است و در ۱۲۰۰ درجه تولید شده است.
لیکا از خاک رس شروع میشود. اما نه هر خاکی؛ خاکی که میزان اکسیدهای مشخصی داشته باشد. این خاک وارد کورههای گردان غولپیکر (Rotary Kilns) میشود. وقتی دما به حدود ۱۱۰۰ تا ۱۲۰۰ درجه سانتیگراد میرسد، اتفاق شگفتانگیزی میافتد:
گازهای درون خاک رس آزاد میشوند، اما چون سطح بیرونی دانه ذوب شده و حالت خمیری پیدا کرده، این گازها نمیتوانند فرار کنند. نتیجه؟ دانه ها مثل ذرت بو داده (پاپکورن) منبسط میشود و دانه های لیکا تولید می گردد.
ساختار سلولی دانه لیکا، راز مقاومت آن است. اگر یک دانه لیکا را بشکنید، با یک ساختار اسفنجی سیاه یا قهوهای تیره مواجه میشوید که پوستهای زبر و سخت (مانند سرامیک) آن را احاطه کرده است. این “پوسته سرامیکی” کلید تفاوت لیکا با پرلیت است. این پوسته باعث میشود لیکا در برابر فشار مکانیکی بسیار مقاوم باشد.
بلوک لیکا چیست؟
بلوک لیکا، در واقع بتنی است که در آن به جای سنگدانه معمولی، از این دانههای رسی پخته شده استفاده شده است. دانه های لیکا فقط توسط کارخانه لیکا تولید می گردند و بلوک لیکای اصل هم توسط این مجموعه تولید و با قیمت زیادی به فروش می رسد و بقیه فروشندگان، بلوک لیکا تقلبی ارائه می دهند.
پرلیت چیست؟
پرلیت، یک شیشه آتشفشانی سفید و یک سنگ آتشفشانی از خانواده سیلیکاتهاست. برخلاف لیکا که ساخته دست بشر از مواد اولیه است، پرلیت یک سنگ طبیعی است که ما فقط آن را فرآوری میکنیم.
فرایند تولد پرلیت در انفجار بخار آب است، سنگ پرلیت خام حاوی ۲ تا ۶ درصد آب در ساختار بلوری خود است. وقتی این سنگ را به سرعت تا دمای حدود ۹۰۰ درجه حرارت میدهیم، آبِ محبوس شده ناگهان به بخار تبدیل میشود و سنگ مثل یک بادکنک تا ۲۰ برابر حجم اولیهاش باد میکند. این انبساط باعث میشود رنگ سنگ از خاکستری/سیاه به سفید برفی تغییر کند.
ساختار پرلیت چگونه است؟
پرلیت منبسط شده مجموعهای از حبابهای شیشهای میکروسکوپی است. این ساختار باعث میشود پرلیت فوقالعاده سبک باشد (بسیار سبکتر از لیکا). اما یک نقطه ضعف ذاتی دارد و آن شکنندگی است. اگر پرلیت را بین دو انگشت فشار دهید، پودر میشود. بلوک پرلیتی، ترکیبی از این دانههای سفید پرلیت با سیمان و مواد افزودنی است.
مقایسه فنی پرلیت و لیکا
حال که با ماهیت وجودی این دو آشنا شدیم، بیایید آنها را در میدان عمل و با اعداد و ارقام مهندسی مقایسه کنیم تا بلوک پرلیت یا بلوک لیکا بیشتر آشکار شود:
۱. عایق حرارتی (Thermal Insulation)
در مباحث انرژی و مبحث ۱۹ مقررات ملی ساختمان، “ضریب هدایت حرارتی” پادشاه است. هرچه این عدد کمتر باشد، عایق بهتری داریم.
پرلیت: برنده بلامنازع این بخش است. به دلیل ساختار متخلخل بسیار ریز و هوای محبوس شده فراوان، بلوکهای پرلیتی ضریب هدایت حرارتی بسیار پایینی دارند. آنها مثل یک فلاسک چای برای ساختمان عمل میکنند.
لیکا: لیکا هم عایق خوبی است (بسیار بهتر از سفال یا بلوک سیمانی معمولی)، اما به پای پرلیت نمیرسد.
پس اگر اولویت مطلق پروژه شما صرفهجویی شدید در انرژی (مثلاً در مناطق بسیار سردسیر یا گرمسیر) است، پرلیت دست بالا را دارد.
۲. مقاومت فشاری (Compressive Strength)
اینجاست که ورق برمیگردد. ساختمان باید بایستد و ترک نخورد. لیکا به خاطر همان پوسته سرامیکی که ذکر کردیم، فشار زیادی را تحمل میکنند. بلوکهای لیکا میتوانند مقاومت فشاری استانداردی (مثلاً ۲۰ تا ۳۰ کیلوگرم بر سانتیمتر مربع و حتی بیشتر در انواع سازهای) ارائه دهند. میخکوبی در لیکا راحتتر است و رولپلاک بهتر در آن درگیر میشود.
پرلیت دانههای پرلیت ترد و شکننده هستند. مقاومت فشاری بلوک پرلیت عمدتاً ناشی از ماتریس سیمانی است که دور دانهها را گرفته، نه خود دانهها. بنابراین، بلوکهای پرلیتی معمولاً مقاومت فشاری کمتری نسبت به لیکا دارند و بیشتر برای دیوارهای غیر باربر (تیغهها) مناسباند.
پس در نتیجه برای دیوارهای پیرامونی که باید وزن نما یا فشار باد را تحمل کنند، یا دیوارهای داخلی که قرار است کابینت و تلویزیون روی آنها نصب شود، لیکا گزینه مطمئنتری است.
۳. وزن مخصوص (Density)
سبکسازی ساختمان مساوی است با کاهش نیروی زلزله. پرلیت فوقالعاده سبک است. وزن مخصوص بتن پرلیتی میتواند به ۳۰۰ تا ۸۰۰ کیلوگرم بر متر مکعب برسد. این یعنی بار مرده ساختمان به شدت کاهش مییابد.
لیکا نیز سبک است، اما سنگینتر از پرلیت. وزن مخصوص بتن لیکا معمولاً بین ۸۰۰ تا ۱۲۰۰ کیلوگرم بر متر مکعب است.
۴. جذب آب و رفتار در برابر رطوبت
این یکی از چالشبرانگیزترین بخشهاست که پیمانکاران را هنگام گچکاری و سیمانکاری اذیت میکند. لیکا ذاتاً جذب آب دارد اما نه به شدتِ پرلیت. نکته مهم در لیکا “نرخ جذب” است. لیکا آب ملات را میکشد اما نه آنقدر سریع که ملات بسوزد (البته اگر بلوک استاندارد باشد).
اما پرلیت خام بسیار آبدوست (Hydrophilic) است. ساختار مویینگی آن آب را میبلعد. در بلوکهای پرلیتی بیکیفیت، این موضوع باعث میشود بلوک آبِ ملات یا گچ را به سرعت بمکد و باعث پوکی ملات شود. البته در بلوکهای مدرن پرلیتی، از افزودنیهای پلیمری برای کنترل جذب آب استفاده میشود، اما ذات متریال همچنان تمایل به جذب رطوبت دارد.
۵. عایق صوتی (Acoustic Insulation)
در کدام بلوک صدای همسایه شنیده میشود؟ هر دو بلوک به دلیل تخلخل، عایق صوت هستند. اما مکانیزم آنها کمی متفاوت است.
لیکا به دلیل ساختار “جرمدارتر” و تخلخل غیریکواخت، در فرکانسهای پایین (صدای بم) عملکرد خوبی دارد اما پرلیت بیشتر در جذب صوت (Absorption) موفق است تا ایزولاسیون (Isolation)، مگر اینکه ضخامت بالا برود.
در مجموع، برای دیوارهای مشترک بین واحدها، بلوکهای لیکای چندجداره یا پرلیت با ضخامت بالا هر دو میتوانند استانداردهای صدا را پاس کنند، اما لیکا به دلیل چگالی بالاتر، اغلب “کلاس انتقال صدا” (STC) بهتری در ضخامت برابر ارائه میدهد.
جدول مقایسهای فنی بلوک لیکا با بلوک پرلیت
| پارامتر فنی (Technical Parameter) | واحد (Unit) | بلوک لیکا (LECA) | بلوک پرلیت (Perlite) | تحلیل مهندسی (برنده کیست؟) |
| وزن مخصوص (دانسیته خشک) | kg/m3 | ۷۵۰ – ۱۰۵۰ | ۳۰۰ – ۷۰۰ | پرلیت؛ برای کاهش حداکثری بار مرده سازه ایدهآل است. |
| ضریب هدایت حرارتی (λ) | W/m⋅K | ۰.۱۵ – ۰.۲۵ | ۰.۰۷ – ۰.۱۵ | پرلیت؛ عایق حرارتی بسیار قویتر (تطابق راحتتر با مبحث ۱۹). |
| مقاومت فشاری | kg/cm2 | ۲۰ – ۳۵ (تا ۵۰ در انواع سازهای) | ۸ – ۱۵ (معمولی) | لیکا؛ مقاومت مکانیکی بالاتر، پایداری بهتر در برابر ضربه و فشار. |
| عایق صوتی (کاهش تراز صوت) | dB | ۴۶ – ۵۰ (برای دیوار ۱۵cm) | ۴۳ – ۴۸ (برای دیوار ۱۵cm) | لیکا؛ به دلیل قانون جرم (Mass Law)، در ضخامت برابر کمی بهتر عمل میکند. |
| جذب آب | % وزنی وزنی | ۱۸ – ۲۵ | ۳۰ – ۵۰ (در انواع معمولی) | لیکا؛ جذب آب کمتر باعث میشود اجرای گچ و خاک راحتتر باشد (ریسک پوکی ملات کمتر است). |
| رفتار در برابر آتش | ساعت/دما | ۴+ ساعت (تغییر شکل ناچیز) | ۴ ساعت (پایداری عالی) | برابر؛ هر دو نسوز هستند، اما لیکا در دماهای اکستریم ساختار خود را بهتر حفظ میکند. |
| قابلیت شیارزنی و تأسیسات | کیفی | متوسط (کمی سخت، سایش دیسک) | عالی (بسیار نرم و راحت) | پرلیت؛ سرعت اجرای تأسیسات در پرلیت بالاتر است. |
| میخخور و رولپلاک | کیفی | خوب | ضعیف تا متوسط | لیکا؛ برای نصب کابینت، رادیاتور و پرده بسیار مطمئنتر است. |
| پرت و دورریز مصالح | % | کم (مقاوم در حمل) | متوسط (حساس به ضربه) | لیکا؛ ضایعات کمتری در حین بارگیری و تخلیه دارد. |
تفاوت بلوک لیکا و پرلیت در چالشهای اجرایی از نگاه بنا
بیایید کمی از آزمایشگاه بیرون بیاییم و به سر ساختمان برویم. کارگر و بنا با کدام راحتترند؟ تفاوت بلوک لیکا و پرلیت را در ویژگی های زیر ببینید:
۱-برشکاری و شیارزنی
پرلیت مثل پنیر بریده میشود. شیارزنی برای لولههای برق و تأسیسات در دیوار پرلیتی بسیار آسان و سریع است و ضایعات کمی دارد. دستگاه فرز به راحتی در آن حرکت میکند.
اما لیکا کمی سختتر است. دانههای رس پخته شده زیر دیسک فرز مقاومت میکنند. البته هنوز نسبت به بلوک سیمانی بسیار راحتتر است، اما در مقایسه با پرلیت، استهلاک دیسک کمی بالاتر است.
۲-پرت و دورریز
بلوکهای پرلیتی اگر تراکم پایینی داشته باشند، در هنگام حمل و نقل و تخلیه ممکن است دچار لبپریدگی یا شکستگی شوند (به دلیل شکننده بودن). بلوکهای لیکا معمولاً در برابر ضربات حمل و نقل پوستکلفتتر هستند و سالمتر به طبقات میرسند.
۳-چسبندگی اندود
هر دو بلوک به دلیل سطح زبر، چسبندگی خوبی با گچ و خاک یا سیمان دارند. اما در مورد پرلیت، به دلیل جذب آب بالا، حتماً باید دیوار قبل از اجرا زنجاب یا مرطوب شود تا آب ملات را ندزدد.
پس یک بنای کاربلد، کار با بلوک لیکا را ترجیح می دهد!
تفاوت بلوک لیکا و پرلیت از لحاظ مقاومت در برابر آتش
اینجا جایی است که هر دو متریال میدرخشند، اما با یک تفاوت ظریف شیمیایی! هر دو ماده معدنی و غیرقابل اشتعال هستند.
نقطه ذوب پرلیت حدود ۱۲۶۰ درجه سانتیگراد است. در برابر شوک حرارتی بسیار مقاوم است و گاز سمی تولید نمیکند. اما لیکا چون خودش در دمای ۱۲۰۰ درجه پخته شده، عملاً در آتشسوزیهای ساختمانی (که دما معمولاً زیر ۱۰۰۰ درجه است) هیچ تغییری نمیکند.
تفاوت بلوک لیکا و پرلیت اینجاست که اگر آتشسوزی بسیار شدید و طولانی شود، پرلیت ممکن است زودتر از لیکا ذوب شود یا تغییر ساختار دهد، اما برای استانداردهای رایج (مثلاً مقاومت ۲ تا ۴ ساعت در برابر آتش)، هر دو عالی عمل میکنند و مانع گسترش حریق میشوند.
تفاوت بلوک لیکا و پرلیت از نگاه اقتصادی و زیستمحیطی
در بازار ایران، قیمت این دو بلوک نوسان دارد و به نزدیکی معادن پوکه یا کارخانه لیکا بستگی دارد. اما به طور کلی بلوکهای پرلیتی (به شرط کیفیت بالا) گاهی گرانتر از لیکا تمام میشوند، زیرا پروسه فرآوری پرلیت و نیاز به سیمان بیشتر یا افزودنیها برای جبران مقاومت، هزینه را بالا میبرد. اما لیکا یک محصول صنعتیِ انبوه است و قیمتی رقابتی دارد.
تفاوت بلوک لیکا و پرلیت از لحاظ پایداری (Sustainability)
لیکا خاک رس منبعی تجدیدناپذیر است (در مقیاس انسانی) و پختن آن در کوره انرژی زیادی (گاز) مصرف میکند. پس ردپای کربنی تولید آن نسبتاً بالاست. در حالیکه پرلیت استخراج معدنی دارد و انبساط آن هم انرژیبر است، اما دمای انبساط آن کمتر از لیکاست. با این حال، چون پرلیت فوقالعاده سبک است، حمل و نقل آن سوخت کمتری مصرف میکند که این یک امتیاز مثبت زیستمحیطی است.
بلوک پرلیت یا بلوک لیکا؟ کدام را انتخاب کنیم؟
پاسخ سوال تفاوت بلوک لیکا و پرلیت، همان جمله معروف مهندسی است: “بستگی دارد.” بیایید به تفیک پروژه ها صحبت کنیم:
- پروژه ی اول در برجهای بلندمرتبه با اسکلت فلزی سبک است. اگر دغدغه اصلی طراح سازه، کاهش گرمبهگرمِ بار مرده ساختمان است تا مقاطع فولادی سبکتر شود، بلوک پرلیت گزینه هوشمندانهتری است. سبکی آن بیرقیب است.
- پروژه دوم ساختمانهای مسکونی معمولی و دیوارهای پیرامونی است. اگر به دیواری نیاز دارید که هم عایق باشد، هم بتوانید کابینت آشپزخانه را با خیال راحت روی آن نصب کنید و هم در برابر ضربه مقاوم باشد، بلوک لیکا برنده است. تعادل بین وزن، مقاومت و عایق در لیکا منطقیتر است.
- پروژه سوم مناطق فوقالعاده سرد یا گرم است. اگر پروژه در منطقهای است که اختلاف دمای بیرون و داخل وحشتناک است، عایق حرارتی پرلیت میتواند هزینههای گرمایش و سرمایش را در درازمدت به شدت کاهش دهد.
- پروژه چهارم دیوارهای پارتیشن (تیغهبندی داخلی) است.برای جدا کردن اتاقها که نیاز به تحمل بار خاصی نیست و سرعت اجرا و شیارزنی مهم است، پرلیت انتخاب بسیار جذابی است.
۳ نکته کلیدی برای تصمیمگیری نهایی بلوک پرلیت یا بلوک لیکا
۱. تستِ رولپلاک
اگر کاربری ساختمان مسکونی است و دیوارهای جداکننده قرار است بارِ کابینتهای سنگین آشپزخانه یا شلفهای دیواری را تحمل کنند، لیکا گزینه امنتری است. پرلیت در نگه داشتن پیچ و رولپلاک ضعیفتر عمل میکند و ممکن است به مرور زمان لق شود (مگر اینکه از پرلیت با سیمان بالا و دانسیته بالا استفاده شود که آنگاه مزیت سبکیاش را از دست میدهد).
۲. معادله “مبحث ۱۹”
اگر در منطقهای میسازید که الزامات مبحث ۱۹ (صرفهجویی انرژی) بسیار سختگیرانه است، استفاده از بلوک پرلیت میتواند ضخامت عایقهای حرارتی اضافی (مثل پشم سنگ یا پلیاستایرن) را در دیوار کاهش دهد یا کلاً حذف کند. این یعنی دیوار نازکتر و فضای مفید داخلی بیشتر.
۳. همپوشانی حرارتی (Thermal Bridging)
توجه کنید که در هر دو بلوک، “ملات ماسه سیمان” بین بلوکها یک پل حرارتی قوی ایجاد میکند و عایق بودن خودِ بلوک را زیر سوال میبرد. برای هر دو نوع بلوک، استفاده از ملاتهای عایق یا ملاتهای پایه پرلیتی/لیکایی به جای ملات ماسه سیمان سنتی توصیه میشود تا دیوار یکپارچه عایق شود.
کلام آخر، تفاوت بلوک لیکا و پرلیت، تفاوت بین “خوب” و “بد” نیست؛ بلکه تفاوت بین “متخصص مقاومت” و “متخصص عایق” است. لیکا یک پهلوان قدرتمند است که لباس گرم پوشیده، و پرلیت یک کوهنورد چالاک است که بهترین کاپشن پر را به تن دارد. هنر مهندس در این است که بداند در کجای ساختمان به پهلوان نیاز دارد و در کجا به کوهنورد.
دیدگاه ها